Πέρα από το Ένστικτο
 
Ο Καρτέσιος θεωρούσε ότι τα ζώα δεν είναι τίποτα άλλο από ζωντανές μηχανές.
Ακόμα και σήμερα δεν λείπουν οι Καρτεσιανοί.

Όμως.
«Τα ζώα είναι όντα που αισθάνονται» Συνθήκη της Λισαβόνας,  που ισχύει από 1η Δεκεμβρίου 2009.
«Τα μη- ανθρώπινα ζώα έχουν τα νευροανατομικά, τα νευροχημικά και τα νευροφυσιολογικά υποστρώματα της κατάστασης συνείδησης μαζί με την ικανότητα να παρουσιάζουν εκ προθέσεως συμπεριφορές».   Διακήρυξη του Κέιμπριτζ του 2012
Ζώο: κάθε έμβιος οργανισμός, που συναισθάνεται και κινείται σε ξηρά, αέρα και θάλασσα ή οποιοδήποτε άλλο υδατικό οικοσύστημα ή υγροβιότοπο. (Ν.4830/2021) 
 
Τα ζώα και οι αισθήσεις:
      1.   Πλην μεμονωμένων περιπτώσεων βλέπουν, έχουν  ΟΡΑΣΗ.
      2.   Αντιδρούν στους ήχους, ακούν, έχουν ΑΚΟΗ.
      3.   Δοκιμάζουν την τροφή, ανιχνεύουν χημικές ουσίες, έχουν  ΓΕΥΣΗ.
      4.   Ξεχωρίζουν μυρωδιές, έχουν  ΟΣΦΡΗΣΗ.
      5.   Καταλαβαίνουν την διαφορά ζεστού κρύου αισθάνονται την υφή, αντιδρούν στα χάδια, έχουν  ΑΦΗ.
      6.   Επιπλέον, διαισθάνονται την έκβαση ενός γεγονότος, έχουν ενόραση ή   ΕΚΤΗ   ΑΙΣΘΗΣΗ.

Τα ζώα και τα συναισθήματα:
Από το 2003 ο νευρολόγος Antonio Damasio, μετά από μακροχρόνια έρευνα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι, τα ζώα αισθάνονται όχι μόνο τα πρωτογενή συναισθήματα, όπως: χαρά, λύπη, φόβο, θυμό, έκπληξη, σωματικό πόνο, πείνα και δίψα με παρόμοιο τρόπο όπως οι άνθρωποι, αλλά και ζήλεια, ντροπή, περηφάνεια, και ευγνωμοσύνη.
Ενισχύοντας τα παραπάνω ο Jaak Panksepp, καθηγητής Συναισθηματικής Νευροεπιστήμης σε ζώα και σε ανθρώπους, εντόπισε και χαρακτήρισε επτά κύρια συναισθηματικά συστήματα στον εγκέφαλο: Αναζήτηση, Οργή, Φόβος, Λαγνεία, Φροντίδα, Πανικός/Θλίψη και Παιχνίδι. Αυτά τα συναισθηματικά συστήματα αποτελούν την βάση των συναισθηματικών εμπειριών τόσο σε ανθρώπους όσο και στα ζώα.
 
Ο ηθολόγος Adriaan Kortlandt κάποτε παρατήρησε έναν άγριο χιμπατζή στο Κονγκό “να χαζεύει ένα ιδιαίτερα όμορφο ηλιοβασίλεμα για 15 λεπτά, βλέποντας τα μεταβαλλόμενα χρώματα”, αφήνοντας το βραδινό γεύμα του.
 
Το 2005 στα ανοικτά της Καλιφόρνιας βρέθηκε μια φάλαινα μπλεγμένη σε σχοινιά. Όπως είπε ο Φρανς ντι Βάαλ στο The Age of Empathy: Nature’s Lessons for a Kinder Society (2009): “Τα σχοινιά έμπαιναν στο λίπος, κάνοντας κοψίματα. Οι δύτες πέρασαν μια ώρα κάτω από το κήτος για να τα κόψουν. Όταν η φάλαινα κατάλαβε  ότι ήταν ελεύθερη, αντί να απομακρυνθεί κολύμπησε σε έναν μεγάλο κύκλο και πλησίασε  τους δύτες. Άγγιξε τον ένα μετά τον άλλο, μέχρι που τους άγγιξε όλους”.

Τον Δεκέμβριο του 2012, στα ανοικτά των ακτών της Χουργκάντα στην Ερυθρά Θάλασσα, οι ερευνητές παρατήρησαν ένα ενήλικο ρινοδέλφινο να σπρώχνει το σε αποσύνθεση σώμα ενός μικρότερου δελφινιού. Όταν οι βιολόγοι έδεσαν ένα σχοινί στο κουφάρι του και το έσυραν στην ακτή για ταφή, το ενήλικο δελφίνι συνέχισε να το ακολουθεί, αγγίζοντάς το μέχρι να φτάσει σε ρηχά νερά. Το δελφίνι παρέμεινε εκεί ακόμη και μετά την έξοδο του σώματος από το νερό. Οι ερευνητές επιβεβαίωσαν αργότερα ότι το νεκρό δελφίνι ήταν νεαρό και πιθανώς το μωρό του.
Ναυτικοί διηγούνται ιστορίες δελφινιών που έσωσαν από πνιγμό ναυαγούς, κρατώντας τους  στην επιφάνεια.
Πολλοί έχετε δει την φωτογραφία του σκύλου στον τάφο του αφεντικού του. O σκύλος  ακολούθησε την σορό  ως το νεκροταφείο και έμεινε φύλακας στον τάφο δίχως να φάει ή να πιει, μέχρι που πέθανε από εξάντληση.
 
Πασίγνωστη είναι η ιστορία του Χάτσικο. Ήταν ο σκύλος του καθηγητή Χιντεζαμπουρού Ουένο στο Τόκιο,  που έγινε ταινία με τον Ρίτσαρντ Γκίρ. Ο σκύλος συνόδευε τον καθηγητή στον σιδηροδρομικό σταθμό Σιμπούγια  το πρωί και επέστρεφε εκεί το απόγευμα για να τον υποδεχτεί. Το 1925, ο καθηγητής πέθανε ξαφνικά στη δουλειά του και δεν επέστρεψε ποτέ με το τρένο. Ο Χάτσικο συνέχισε να πηγαίνει στον σταθμό καθημερινά, την ίδια ακριβώς ώρα, περιμένοντας το αφεντικό του επί σχεδόν 10 ολόκληρα χρόνια, μέχρι τον δικό του θάνατο το 1935. 

2006. Ο Capitan, σκύλος στην Αργεντινή, έμεινε χρόνια δίπλα στον τάφο του ιδιοκτήτη του, στο νεκροταφείο της πόλης Villa Carlos Paz και κοιμόταν στο μνήμα του αφεντικού του για 11 ολόκληρα χρόνια μέχρι που πέθανε το 2018.
3ο Κοιμητήριο Νίκαιας έτος 2020. Σκυλάκος που έχασε το αφεντικό του, τον επισκεπτόταν κάθε ημέρα και περνούσε πολλές ώρες ξαπλωμένος πάνω στον τάφο.
 
Ο Όμηρος, περιγράφει την συνάντηση του Οδυσσέα με το σκύλο του, τον Άργο, ύστερα από είκοσι χρόνια. Κανείς δεν είχε αναγνωρίσει τον Οδυσσέα. Κανείς, εκτός από το γέρικο πιστό του σκύλο, που κούνησε χαρούμενα την ουρά του καλωσορίζοντάς τον και μετά ξεψύχησε.

Η έκτη αίσθηση
    Σκυλιά και γάτες που βρέθηκαν για όποιο λόγο μακριά, ακόμη και εκατοντάδες χιλιόμετρα από το σπίτι τους, βρίσκουν τον δρόμο της επιστροφής κι ας έχουν περάσει χρόνια.
   Τα χελιδόνα και άλλα πουλιά μεταναστεύουν κάθε χρόνο. Ξέρουν που πάνε.
   Οι χελώνες και άλλα θαλάσσια είδη κάθε χρόνο επιστρέφουν στον ίδιο τόπο για να γεννήσουν.
   Δεσποζόμενα ζώα αντιλαμβάνονται την άφιξη του αφεντικού τους, αρκετή ώρα πριν φτάσει.    Αναγνωρίζουν τον ήχο του αυτοκινήτου του, πριν ακουστεί σε εμάς.
   Τα σκυλιά αλλά και οι γάτες προαισθάνονται επερχόμενη καταστροφική θεομηνία αρκετές ώρες ενωρίτερα. Τα σκυλιά υλακτούν αυτό το μακρόσυρτο φοβισμένο ήχο και οι γάτες τρέχουν να κρυφτούν. Ο Φραντζής διηγείται το μακρόσυρτο κλάμα των σκύλων, την παραμονή της άλωσης.
    Όλοι μάθαμε ότι τα ζώα εκκένωσαν παράκτια περιοχή πριν από το τσουνάμι. Αυτό βασίστηκε στην έκτη αίσθηση και στο ένστικτο επιβίωσης τους. Το περιστατικό αναφέρεται στο καταστροφικό τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό στις 26 Δεκεμβρίου 2004, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα το Εθνικό Πάρκο Γιάλα (Yala National Park) στη Σρι Λάνκα. Στη συγκεκριμένη περιοχή, παρόλο που τα τεράστια κύματα προκάλεσαν τον θάνατο χιλιάδων ανθρώπων, οι υπεύθυνοι της άγριας ζωής και οι επιστήμονες διαπίστωσαν με έκπληξη ότι δεν βρέθηκαν νεκρά άγρια ζώα.
Ίσως ακούν κάποιο υπόκωφο θόρυβο, ίσως μυρίζουν τον αέρα και να αισθάνονται τις αλλαγές στη θερμοκρασία και στη βαρομετρική πίεση, ίσως καταλαβαίνουν τις ηλεκτροστατικές αλλαγές στην ατμόσφαιρα, ίσως…

Ο Άντονι Λώρενς γνωστός ως  «Γητευτής των Ελεφάντων» ήταν ο ιδρυτής του καταφυγίου Θούλα θούλα στην χώρα των Ζουλού της Νότιας Αφρικής. Όταν πέθανε στις 2 Μαρτίου 2012 ξαφνικά από καρδιακή προσβολή, συνέβη το εξής εντυπωσιακό:
Δύο ξεχωριστά κοπάδια άγριων ελεφάντων, τα οποία ο Άντονι είχε σώσει χρόνια πριν, άρχισαν να περπατούν μέσα στην αφρικανική σαβάνα κατευθυνόμενα προς το σπίτι του. Περπάτησαν 20 χιλ. σε 12 ώρες  μέχρι που έφτασαν έξω από το σπίτι του, δύο ημέρες μετά τον θάνατό του. Παρέμειναν εκεί γύρω από το σπίτι, σε μια σιωπηλή αγρυπνία για δύο ημέρες βγάζοντας θλιμμένους ήχους, προτού επιστρέψουν στην άγρια φύση. Κανένας άνθρωπος δεν τους ειδοποίησε, ούτε υπήρχε κάποιος προφανής τρόπος να γνωρίζουν ότι ο προστάτης τους είχε πεθάνει.
Η ιστορία αυτή αποτελεί ένα από τα πιο συγκινητικά και ανεξήγητα γεγονότα στη σχέση ανθρώπου και ζώων.
 
Όταν ο Τσόρτσιλ βρισκόταν στο κρεβάτι ετοιμοθάνατος, η γάτα του ο Jock,  οκτώ ώρες πριν πεθάνει ανέβηκε δίπλα του και έμεινε εκεί νιαουρίζοντας σπαρακτικά, μέχρι που εκείνος ξεψύχησε.

O Xάρλεϊ, ένα μεγαλόσωμο σέτερ, καταλάβαινε όταν επίκειτο επιληπτική κρίση της κυρίας του, Bικτόριας Nτοροσένκο  και την προειδοποιούσε κάνοντας συνεχείς κύκλους γύρω της, γαβγίζοντας επίμονα.
 
Συχνά τα ζώα συμπεριφέρονται καλύτερα και από ανθρώπους κι αποδεικνύονται αφοσιωμένοι σύντροφοι, όπως, λ.χ. τα άλογα, που θεωρούνται ζώα με πολύ υψηλή νοημοσύνη. O Bουκεφάλας και η μοναδική σχέση που είχε με το Mέγα Αλέξανδρο ή τα άλογα των καουμπόηδων του Φαρ Oυέστ αποτελούν κλασικά παραδείγματα της στενής συντροφικής σχέσης που αναπτύσσεται μεταξύ ενός ιππέα και του αλόγου του. Και αυτή η σχέση μπορεί να είναι πραγματικά ψυχική.
 
Πάμπολλα περιστατικά αναγκάζουν τους επιστήμονες να παραδεχτούν πως τα ζώα δεν έχουν μόνο ένστικτα, αλλά και συναισθήματα και νοημοσύνη.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Kόκο, ενός θηλυκού γορίλα που έγινε διάσημος στη δεκαετία του ’70. Η Kόκο βρισκόταν από τη μέρα της γέννησής της στα χέρια της Πάτι Πάτερσον, ερευνήτριας ειδικευμένης στη συμπεριφορά στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. Η Πάτερσον κατάφερε να της διδάξει την αμερικανική νοηματική γλώσσα κωφάλαλων (ASL). Το ζώο εντυπωσίασε τους πάντες, αφού μπορούσε να επικοινωνεί με χειρονομίες δεκάδες λέξεις, όπως πίνω, τρώω, ευχαριστώ, λυπάμαι, χαίρομαι. Επιπλέον ήταν σε θέση να έχει μια μορφή αυτεπίγνωσης, αφού κατάφερνε να αναγνωρίζει τον εαυτό του στον καθρέφτη, ενώ μερικές φορές ήξερε να λέει ακόμη και… ψέματα ή να κάνει χιούμορ.

Επίσης η Γουόσο (1965–2007) ήταν μια θηλυκή χιμπαντζής που έμεινε στην ιστορία ως το πρώτο μη ανθρώπινο ον που έμαθε να επικοινωνεί χρησιμοποιώντας την αμερικανική νοηματική γλώσσα (ASL). Μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον που προσομοίαζε με αυτό ενός ανθρώπινου παιδιού. Οι ερευνητές και οι φροντιστές της επικοινωνούσαν μπροστά της αποκλειστικά στη νοηματική γλώσσα, αποφεύγοντας τις ομιλίες, ώστε να την ενθαρρύνουν να τη χρησιμοποιήσει. Κατάφερε να μάθει περίπου 250 λέξεις (ουσιαστικά, ρήματα, αντωνυμίες). Όταν είδε για πρώτη φορά έναν κύκνο χωρίς να ξέρει τη λέξη, συνδύασε δύο γνωστά της σήματα ονομάζοντάς τον "Νερό-Πουλί" . Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας της είναι ότι μετέδωσε τη νοηματική γλώσσα στον υιοθετημένο γιο της Λούλις. Ο Λούλις έμαθε δεκάδες σήματα παρατηρώντας τη μητέρα του, χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Όταν κοιταζόταν στον καθρέφτη και τη ρωτούσαν τι είναι αυτό; εκείνη απαντούσε με νοήματα "Εγώ, Washoe".

Αναρίθμητα είναι τα καταγεγραμμένα περιστατικά ζώων που σώζουν ανθρώπους ή άλλα ζώα. Πολλά είναι γνωστά από την προβολή τους στα ΜΜΕ. Ποιος θυμάται τoν γορίλα που όταν ένα παιδάκι έπεσε μέσα στο κλουβί που ήταν η φυλακή του, το έπιασε και το έδωσε στους γονείς του. Ήταν Αύγουστος του 1986, στον ζωολογικό κήπο Μπρούκφιλντ του Ιλλινόι. 

Η συνείδηση δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο του ανθρώπου.
 
Ο Πυθαγόρας πίστευε ότι τα ζώα διέθεταν όλο το φάσμα των ανθρώπινων συναισθημάτων. Ο Κάρολος Δαρβίνος έγραψε ότι δεν υπάρχει καμία θεμελιώδης διαφορά μεταξύ του ανθρώπου και των ζώων στις νοητικές τους λειτουργίες. 

Τα ζώα έχουν χαρακτήρα
Κάθε ζώο έχει διαφορετική συμπεριφορά, ανάλογα με το είδος, την ανατροφή και τις εμπειρίες του. Σε κάθε είδος υπάρχουν τα ήσυχα, υπάρχουν τα νευρωτικά, τα εργασιομανή και τα οκνά, τα εσωστρεφή και τα εξωστρεφή....
Παρά την πεποίθηση ότι τα ζώα είναι γενετικά προγραμματισμένα, η γενετική ευθύνεται μόνο για το 35% της προσωπικότητάς τους, ποσοστό ίδιο με αυτό των ανθρώπων. Το υπόλοιπο διαμορφώνεται από το περιβάλλον και τις εμπειρίες.

Με επιφύλαξη μεταφέρω μια ιστορία της άγριας φύσης που καταγράφηκε στο καταφύγιο Madikwe Game Reserve στη Νότια Αφρική, από τον φωτογράφο Gerry Van Der Walt το έτος 2013.
Ένα θηλυκό λιοντάρι σκότωσε μια αντιλόπη και άρχισε να την τρώει, όταν αντιλήφθηκε ότι το θήραμα ήταν έγκυος, καθώς βρήκε το αγέννητο έμβρυο στην κοιλιά της. Αντί να το φάει, η λέαινα σταμάτησε αμέσως. Έβγαλε με εξαιρετική προσοχή το έμβρυο, το τοποθέτησε απαλά στο έδαφος και άρχισε να το σπρώχνει με τη μουσούδα της, προσπαθώντας να δει αν είναι ζωντανό.  Όταν συνειδητοποίησε ότι το μικρό ήταν νεκρό, το σκέπασε προσεκτικά με ξερά χόρτα για να το προστατεύσει από άλλα ζώα και δεν συνέχισε το γεύμα της αλλά κάθισε για πολλή ώρα δίπλα στο νεκρό έμβρυο, δείχνοντας εμφανή σημάδια σύγχυσης, θλίψης ή «μετάνοιας». 

Τα ζώα έχουν νοημοσύνη
Τα ζώα διαθέτουν πράγματι εκπληκτική οξύνοια και ικανότητες που μερικές φορές μπορούν να ξεπεράσουν τις δικές μας. Επιλύουν προβλήματα. Πολλά ζώα χρησιμοποιούν εργαλεία και βρίσκουν λύσεις σε καθημερινές δυσκολίες για να επιβιώσουν. Επικοινωνούν και έχουν κοινωνική ζωή. Ζώα όπως τα δελφίνια, οι χιμπατζήδες και οι ελέφαντες διαθέτουν σύνθετες κοινωνικές δομές και επικοινωνούν με δικούς τους κώδικες. Τα κοράκια και οι χιμπατζήδες κατασκευάζουν και χρησιμοποιούν εργαλεία για να τραφούν.  Έχουν συναισθήματα. 
Τα πιο έξυπνα ζώα στον πλανήτη, σύμφωνα με τις επιστημονικές έρευνες και παρατηρήσεις, περιλαμβάνονται στον παρακάτω ενδεικτικό πίνακα ευφυΐας:
                Θέση / Ζώο                                                                               Βασικά Χαρακτηριστικά Ευφυΐας
1. Χιτζάνθρωπος / Χιμπαντζής          Χρησιμοποιούν σύνθετα εργαλεία, επικοινωνούν με νοήματα/συστήματα                                                                                       και  έχουν  ισχυρή κοινωνική οργάνωση.
2. Δελφίνι                                                         Διαθέτουν τεράστιο εγκέφαλο, σύνθετο σύστημα ηχοεντοπισμού και                                                                                                   επικοινωνίας, και πλούσιο συναισθηματικό κόσμο.
3. Ουρακοτάγκος & Γορίλας                 Εξαιρετικές ικανότητες επίλυσης προβλημάτων, χρήση εργαλείων και                                                                                               δυνατότητα   εκμάθησης ανθρώπινων συμβόλων.
4. Ελέφαντας                                                 Διαθέτουν εξαιρετική μνήμη, αυτοσυνείδηση, δείχνουν ενσυναίσθηση και                                                                                       πενθούν τους  νεκρούς τους.
5. Κορακοειδή                                                Λύνουν περίπλοκους γρίφους, κατασκευάζουν εργαλεία και θυμούνται
                                                                                ανθρώπινα πρόσωπα.
6. Χταπόδι                                                       Το εξυπνότερο ασπόνδυλο· χρησιμοποιεί εργαλεία, λύνει λαβύρινθους,                                                                                            ανοίγει  βάζα και καμουφλάρεται στρατηγικά.
7. Χοίρος (Γουρούνι)                                  Πολύ υψηλή προσαρμοστικότητα, κατανοούν αφηρημένες έννοιες και                                                                                               μαθαίνουν γρηγορότερα από τους σκύλους σε ορισμένα τεστ.
8. Σκύλος                                                          Κατανοούν την ανθρώπινη ομιλία και τα συναισθήματα, και μαθαίνουν                                                                                              σύνθετες εντολές.
9. Παραδείσιο Πτηνό / Περιστέρι        Διαθέτουν εκπληκτική οπτική μνήμη και μπορούν να αναγνωρίζουν έργα                                                                                        τέχνης ή μαθηματικά μοτίβα.

Η επιστήμη χρησιμοποίησε και συνεχίζει,  ζώα για την διενέργεια πειραμάτων που αποσκοπούν στην πρόοδο, την ανάπτυξη των επιστημών και την υγεία του ανθρώπου.
Πολλά από αυτά  ετελεύτησαν στα εργαστήρια υπηρετώντας αθέλητα επιστημονικούς σκοπούς. Η θυσία της Λάικα της πρώτης αστροναύτη, θεωρείται ένα από τα χαρακτηριστικότερα γεγονότα που οδήγησαν στην γέννηση της Βιοηθικής. Η ιστορία της έφερε για πρώτη φορά, σε παγκόσμιο επίπεδο, την ηθική διάσταση της επιστημονικής προόδου: Πόσο επιτρέπεται να πονέσει ένα πλάσμα για χάρη της γνώσης; Έχει η επιστήμη όρια; Υπάρχει «αντάλλαγμα» που δικαιολογεί τη θυσία μιας ζωής;  Αυτή η επιστήμη θα έπρεπε να διδάσκεται στα σχολεία, όχι ως αποστήθιση, αλλά ως τρόπος σκέψης.

Υπάρχει όμως και το παραπέρα, το άγριο. Χιλιάδες είναι τα περιστατικά κακοποίησης ζώων. Δίποδα με περίσσευμα κακίας αρέσκονται να βασανίζουν μέχρι θανάτου τετράποδα.
Α! να μην ξεχάσω και αυτούς τους «αγίους» ανθρώπους που τρέφουν απύθμενο μίσος σε κάθε τι με μεγαλύτερη νοημοσύνη από αυτούς και εκδικούνται ρίχνοντας ΦΟΛΕΣ. Αυτόν τον απάνθρωπο, βασανιστικό θάνατο, με το δηλητήριο να καίει τα σωθικά που λιώνουν μέσα τους και κάνει το σώμα να σπαρταράει για ώρες, ώσπου να απαλλάξουν τους «ενάρετους» θύτες από την παρουσία τους.
 
Μα θα μου πείτε, δεν υπάρχουν ζώα φονιάδες; Φυσικά υπάρχουν, είναι η φύση των σαρκοφάγων. Οι διαφορά είναι ότι εμείς τρώμε το κρέας με το π(ει)ρούνι, ενώ εκείνα με τους κυνόδοντες.
 
Νομίζω τα παραπάνω μπορούμε να τα αντιστοιχίσουμε σε όλο τον κόσμο του ζωικού Βασιλείου, σε κάθε ζων ον.
Τα ζώα μπορούν να δείξουν συμπόνια και ενσυναίσθηση που δυσκολεύεσαι να βρεις στους ανθρώπους. 
 
Μας βολεύει όμως να υποκρινόμαστε ότι τα ζώα δεν αισθάνονται, για να απολαμβάνουμε το κρεατικό στο πιάτο μας, χωρίς ενοχές.
 
Αθήνα 12  Σεπτεμβρίου  2026                                       Ε Θ Α Ι Ο Σ